ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΦΑΚΟ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ

Ιχνηλατώντας το παρελθόν των Γιαννιτσών, ανακάλυψα τους φωτογράφους της πόλης, που άλλοτε συνειδητά και άλλοτε όχι, κατέγραψαν την τοπική ιστορία μέσα από το σκόπευτρο της φωτογραφικής τους μηχανής. Σε πολλές περιπτώσεις ταύτισα πρόσωπα και φωτογραφίες, χάρη στο αποτύπωμα μιας σφραγίδας ή σ’ ένα χειρόγραφο σημείωμα στο πίσω μέρος της ασπρόμαυρης φωτογραφίας, συχνά ανορθόγραφο, αλλά πάντα διαφωτιστικό. Ο ιδιαίτερος τρόπος φωτογράφησης ή το σκηνικό είναι αποκαλυπτικό της προσωπικότητας του φωτογράφου, ο οποίος, απαθανατίζοντας ένα πρόσωπο ή ένα στιγμιότυπο, κατέγραψε την ιστορία του τόπου μας το πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Πολλές φορές ξεπερνούσε τα στενά επαγγελματικά όρια και αποδεικνυόταν πραγματικός καλλιτέχνης!

Ο πρώτος φωτογράφος των Γιαννιτσών, στις αρχές του 20ού αιώνα, ήταν ο Θεόδωρος Χωροπανίτης, γεννημένος στα Γιαννιτσά, γιος δασκάλου, μάλλον πολυπράγμων και με πλούσια επιχειρηματική δραστηριότητα. Μέχρι το 1924 έκανε φωτογραφήσεις για τις ταυτότητες των ανταλλαγέντων. Ο χρόνος της δραστηριοποίησής του στον χώρο της φωτογραφίας, καθώς και η προσωπική του σχέση με τον Βουδρισλή Κωνσταντίνο, που ήταν υπαρχηγός του Γκόνου Γιώτα, ενισχύει την άποψη ότι οι φωτογραφήσεις Μακεδονομάχων είναι δικές του. Το 1920 άνοιξε κινηματογράφο βουβών ταινιών και αργότερα έγινε επιχειρηματίας, είχε αλευρόμυλο και παρήγαγε γκαζόζες και σαπούνια.

Περίπου την ίδια χρονική περίοδο είναι επαγγελματίας φωτογράφος και ο Παπαζέκος Περικλής. Γεννημένος στην Ευρυτανία, ήρθε με τον αδελφό του ως εθελοντής στους Βαλκανικούς πολέμους 1912-13. Μετά την απελευθέρωση των Γιαννιτσών παντρεύτηκε και έμεινε στην πόλη μέχρι το 1968, που πέθανε. Είχε φωτογραφείο επί της Χατζηδημητρίου και, όταν το έκλεισε, εργαζόταν ως υπαίθριος φωτογράφος. Για ένα διάστημα, επειδή γνώριζε αγγλικά, εργάστηκε στην Foundation Company, που ανέλαβε την αποξήρανση της λίμνης των Γιαννιτσών.
Ο πιο σημαντικός, όμως, φωτογράφος της πόλης θεωρείται ο Νίκος Τσαβδάρογλου, πρόσφυγας από την Καλλίπολη. Περισσότερο από δύο δεκαετίες, από το 1930 έως το 1956, κατέγραψε με οξυδέρκεια τα γεγονότα που σηματοδότησαν την εξέλιξη των Γιαννιτσών. Οι φωτογραφίες από την αποξήρανση της λίμνης είναι δικές του και υπολείμματα του αρχείου του, όπως και η εκτυπωτική του μηχανή, βρίσκονται στα χέρια του μαθητή του, Πετρίδη Λευτέρη. Ο Τσαβδάρογλου ήταν συνειδητοποιημένος φωτογράφος, αλλά και καλλιτέχνης. Μαζί με τον Δημήτρη Σπανό είχαν το φωτογραφείο «Φωτο Νέον», το οποίο, όταν πέθανε ξαφνικά, ανέλαβαν οι μαθητές του, Πετρίδης Λευτέρης και Κυριακόπουλος Θεόδωρος. Γύρω στο 1960 το έκλεισαν και άνοιξαν αντίστοιχα τα φωτογραφεία «Φωτο-Λευτέρης» και «Φωτο-Λαλάκος», στην Ελευθερίου Βενιζέλου.

Εξίσου αξιόλογος φωτογράφος ήταν ο Κυριάκος Χατζησπανός, αδελφός του Δημήτρη Σπανού. Ιδιόρρυθμος, αλλά πολυτάλαντος. Ήταν ζωγράφος, επιγραφοποιός, διαφημιστής, διακοσμητής, ένας πραγματικός καλλιτέχνης. Από το 1944 μέχρι το 1955 είχε το «ΦΩΤΟ ΣΠΑΝ». Όταν το έκλεισε, εργαζόταν ως υπαίθριος φωτογράφος και αγαπημένο του στέκι ήταν το Ηρώον των Γιαννιτσών. Έτσι, πολύ πιθανόν, οι περισσότερες φωτογραφίες των Γιαννιτσωτών στο Ηρώον να είναι δικές του. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν τα πορτρέτα του Σπανού. Εστιάζει στα μάτια και μαγνητίζει τη ματιά του φωτογραφιζομένου, σε μια προσπάθεια ίσως να προβάλλει την προσωπικότητά του και όχι τόσο το πρόσωπό του.
Πέρα από τους φωτογράφους που είχαν studio και έκαναν φωτογραφήσεις και εκτυπώσεις φωτογραφιών, υπήρχαν και οι υπαίθριοι φωτογράφοι, που συνεργάζονταν στην πλειοψηφία τους με το «Φωτο Νέον» για τις εμφανίσεις τους. Οι περισσότεροι υπαίθριοι φωτογράφοι εμφανίζονται γύρω στη δεκαετία του ’50, όταν βελτιώνεται η οικονομική κατάσταση των πολιτών, αλλά η φωτογραφική μηχανή δεν είναι ακόμη προσιτή στις πλατιές λαϊκές μάζες. Συνήθως ήταν επικουρικό επάγγελμα και όχι η κύρια εργασία των φωτογράφων.

Πολύ μεγάλη ήταν η προσφορά σ’ αυτόν τον χώρο του Μπουζιώτη Παναγιώτη, μαθητή του Τσαβδάρογλου, που για είκοσι χρόνια κατέγραφε την πορεία της «Αναγέννησης», της ποδοσφαιρικής ομάδας των Γιαννιτσών, και έστελνε αθλητικό ρεπορτάζ στα «ΣΠΟΡ του ΒΟΡΡΑ». Επίσης, ήταν ο φωτογράφος των δύο στρατοπέδων της πόλης, της 105 Μοίρας και του 34ου Συντάγματος Πεζικού, αφού, βάσει συμβολαίου, φωτογράφιζε τους στρατιώτες. Η φωτογραφική του διαδρομή σταμάτησε το 1970, όταν έφυγε μετανάστης στη Γερμανία.

Το ίδιο διάστημα, έχοντας ως στέκι την κεντρική πλατεία των Γιαννιτσών, την Πλατεία Γκόνου Γιώτα, ο Πανίδης Αλέξανδρος. Πρόσφυγας από τα Σούρμενα του Πόντου, που επαναπατρίστηκε το 1938, ασκούσε βιοποριστικά το επάγγελμα του υπαίθριου φωτογράφου.

Στον κατάλογο προστίθεται και ο Νικόλαος Μπαμπάσης, από το Αίγιο του Νομού Αχαΐας. Εγκαταστάθηκε στα Γιαννιτσά το 1950, όταν παντρεύτηκε, και από το 1951 μέχρι το 1959 ασχολήθηκε με τη φωτογραφία επαγγελματικά. Ήταν υπαίθριος φωτογράφος και διατηρούσε στο σπίτι του εργαστήρι για την εμφάνιση των φωτογραφιών. Χρησιμοποιούσε το λογότυπο «Φώτο Αθηνά». Το 1959 χειροτονήθηκε ιερέας και εγκατέλειψε τη φωτογραφία.
Ο Χρήστος Μανιάδης, που το 1940 ήρθε από τα Πορόια των Σερρών και εγκαταστάθηκε στα Γιαννιτσά με την οικογένειά του, μπήκε στον χώρο της φωτογραφίας το 1950-51 και συνεργαζόταν με το «Φωτο Νέον». Το κύριο επάγγελμά του ήταν κουρέας και συμπλήρωνε το εισόδημά του από τις φωτογραφίες. Αγαπημένο του στέκι ήταν το «Φιλίππειο» και δικές του είναι οι φωτογραφίες από την πλημμύρα των Γιαννιτσών το 1963.

Επίσης, στους υπαίθριους φωτογράφους ανήκουν οι Πλιούμπης Πέτρος και Παναγιώτης Παναγιώτου.

Ο άνθρωπος που κάλυπτε φωτογραφικά τα χωριά Παλιός και Νέος Μυλότοπος, Αραβησσός, Αχλαδοχώρι, Αξός, Μελίσσι, Πλαγιάρι, Λάκκα, Γυψοχώρι, Τριφύλλι και Δροσερό ήταν ο Πάσχος Σωτήρης, ο «φωτογράφος με το ποδήλατο». Με μια φωτογραφική μηχανή, τσάι-τσινκ, Retina Kodak ή Compur, και το ποδήλατό του, περιδιάβαινε τα χωριά και απαθανάτιζε τη ζωή και τις ασχολίες των κατοίκων της υπαίθρου. Η ματιά του ήταν καλλιτεχνική, χωρίς να έχει πάντα το αισθητικό αποτέλεσμα που επιδίωκε, αλλά σημαντική, γιατί με αυθεντικότητα κατέγραψε τη ζωή στην ύπαιθρο. Έστησε στο σπίτι του ένα μικρό εργαστήρι για τις εμφανίσεις των ασπρόμαυρων φωτογραφιών, κυρίως για ταυτότητες, ενώ για τις περισσότερες εμφανίσεις συνεργαζόταν με τα φωτογραφεία «Λευτέρης» και «Λαλάκος» στα Γιαννιτσά. Η φωτογραφία ήταν το «μεράκι» του, γιατί για να ζήσει άσκησε πολλά επαγγέλματα: του αγρότη, του τσαγκάρη, του υδραυλικού και του ποδηλατά.